1. Chương trình giám định là nền tảng của hoạt động giám định hiện đại
Chương trình giám định có thể được hiểu là một tập hợp có hệ thống các yêu cầu về phạm vi áp dụng, tiêu chí đánh giá, phương pháp luận, quy trình thực hiện và năng lực cần thiết đối với tổ chức giám định và giám định viên. Khác với quy trình giám định vốn mang tính thao tác nghiệp vụ và tập trung vào các bước thực hiện cụ thể, chương trình giám định tiếp cận theo cách định hình khung nghiệp vụ tổng thể cho một lĩnh vực hoặc đối tượng giám định xác định.
Về mặt học thuật, chương trình giám định không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là phương tiện bảo đảm tính nhất quán và khả năng so sánh của kết quả giám định. Thông qua chương trình giám định, các hoạt động giám định được chuẩn hóa trên cơ sở tiêu chuẩn quốc tế, quy định pháp luật quốc gia và các thông lệ nghề nghiệp được thừa nhận rộng rãi. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực giám định có mức độ rủi ro cao hoặc có khả năng phát sinh tranh chấp thương mại, nơi mà tính nhất quán của kết luận giám định là điều kiện tiên quyết để duy trì niềm tin của thị trường.
2. Chương trình giám định trong bối cảnh thỏa ước thương mại đa phương nhiều biến động
Các thỏa ước thương mại đa phương truyền thống được thiết kế nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại, giảm thiểu rào cản kỹ thuật và tạo điều kiện cho việc thừa nhận lẫn nhau đối với kết quả đánh giá sự phù hợp. Tuy nhiên, các thỏa ước này thường chỉ đặt ra các nguyên tắc khung về kỹ thuật, trong khi việc triển khai cụ thể lại phụ thuộc đáng kể vào các cơ chế kỹ thuật ở cấp quốc gia và tổ chức thực hiện. Trong chuỗi cung ứng, chương trình giám định đóng vai trò cầu nối quan trọng, chuyển hóa các cam kết pháp lý mang tính trừu tượng thành các yêu cầu kỹ thuật có thể thực thi.
Giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2026 ghi nhận sự gia tăng đáng kể của các biện pháp thương mại đơn phương, tiêu biểu là căng thẳng thuế quan kéo dài giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Các diễn biến này làm suy giảm hiệu lực thực tế của nhiều thoả ước đa phương, đồng thời gia tăng nguy cơ sử dụng các biện pháp kỹ thuật như một hình thức rào cản thương mại gián tiếp. Trong bối cảnh đó, các chương trình giám định được xây dựng dựa trên chuẩn mực quốc tế đóng vai trò như một công cụ trung lập, góp phần hạn chế sự tùy tiện trong việc áp dụng các yêu cầu kỹ thuật đối với hàng hóa và dịch vụ.
Bên cạnh đó, những biến động sâu sắc và chưa từng có tiền lệ về địa chính trị, bao gồm các hành động can thiệp quân sự và việc bắt giữ Tổng thống Venezuela, đã làm gia tăng mức độ bất ổn trong môi trường hợp tác quốc tế. Cùng với quyết định của Hoa Kỳ rút khỏi hàng chục tổ chức quốc tế, xu hướng suy giảm cam kết đa phương trở nên rõ nét hơn. Trong bối cảnh này, niềm tin vào các cơ chế, thể chế truyền thống bị suy yếu, khiến vai trò của các nguyên tắc kỹ thuật phi chính trị, trong đó có chương trình giám định, trở nên ngày càng quan trọng như một nền tảng ổn định cho hoạt động thương mại quốc tế.
3. Bối cảnh năm 2026 và việc ban hành phiên bản mới của ISO/IEC 17020
Năm 2026 đánh dấu một mốc quan trọng đối với lĩnh vực giám định khi ISO và IEC ban hành phiên bản mới của tiêu chuẩn ISO/IEC 17020. Việc cập nhật tiêu chuẩn này phản ánh nhu cầu điều chỉnh khuôn khổ đánh giá năng lực tổ chức giám định nhằm thích ứng với những thay đổi sâu sắc của môi trường thương mại và quản lý toàn cầu.
Từ góc độ hệ thống, việc ban hành phiên bản mới của ISO/IEC 17020 cho thấy xu hướng ngày càng nhấn mạnh vai trò của cách tiếp cận theo chương trình giám định, thay vì chỉ đánh giá năng lực tổ chức giám định một cách chung chung. Các yêu cầu về tính nhất quán, tính truy xuất và năng lực kỹ thuật theo từng lĩnh vực giám định cụ thể được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với chương trình giám định mà tổ chức đó triển khai. Điều này làm rõ hơn mối quan hệ cơ hữu giữa chương trình giám định và hoạt động công nhận tổ chức giám định trong bối cảnh tiêu chuẩn quốc tế không ngừng được hoàn thiện.
4. Sự cần thiết phải công nhận tổ chức giám định theo chương trình giám định
Trong điều kiện thương mại quốc tế ngày càng phân mảnh và thiếu tính ổn định, việc công nhận tổ chức giám định theo các chương trình giám định không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn mang tính chiến lược. Hoạt động công nhận bảo đảm rằng tổ chức giám định có đủ năng lực để triển khai chương trình giám định một cách nhất quán, khách quan và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế hiện hành.
Công nhận theo chương trình giám định tạo ra một cơ chế bảo đảm độc lập, giúp kết quả giám định vượt qua ranh giới chấp nhận của pháp lý quốc gia và được thừa nhận trong nhiều thoả ước thương mại khác nhau. Trong bối cảnh các thỏa ước thương mại đa phương bị thách thức bởi các xu hướng đơn phương và chính trị hóa thương mại, công nhận theo chương trình giám định trở thành một trong những công cụ quan trọng để duy trì niềm tin và sự ổn định của hệ thống đánh giá sự phù hợp toàn cầu.
5. Lời kết
Chương trình giám định giữ vai trò trung tâm trong việc bảo đảm tính nhất quán, độ tin cậy và khả năng thừa nhận của hoạt động giám định trong thương mại quốc tế. Trong bối cảnh các thỏa ước thương mại đa phương đối mặt với nhiều thách thức và tiêu chuẩn quốc tế như ISO IEC 17020 được cập nhật để thích ứng với môi trường mới, việc công nhận tổ chức giám định theo chương trình giám định không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là điều kiện tất yếu để bảo đảm hội nhập hiệu quả và phát triển bền vững của hoạt động giám định thương mại.
Nguyễn Việt Cường
Phụ trách Chương trình công nhận Tổ chức giám định (VAAS)
Viện Công nhận Chất lượng Việt Nam (VACI)
